ترجمه، ایدئولوژی و گفتمان سیاسی: چالش‌ها و تنش‌های میانجی‌گری گفتمانی، موردِ ترجمهٔ فرانسوی–فارسی

فرنود, اسماعیل; دولت آبادی, هادی

doi:10.22054/rlf.2025.90326.1228

ترجمه، ایدئولوژی و گفتمان سیاسی: چالش‌ها و تنش‌های میانجی‌گری گفتمانی، موردِ ترجمهٔ فرانسوی–فارسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

اسماعیل فرنود ¹

هادی دولت آبادی ²

¹ استادیار، گروه زبان فرانسه، دانشگاه علامه طباطبایی

² استادیار مطالعات فرانسه/دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران

10.22054/rlf.2025.90326.1228

چکیده

گفتمان سیاسی عرصه‌ای است برای بیان دیدگاه‌ها و پیشبرد منافع، غالباً به بهای تضعیف «دیگری». در صحنهٔ بین‌المللی، گذار از یک زبان به زبانی دیگر زمینه‌ای مناسب برای دخالت‌ یافتن سازوکارهای گفتمانی از طریق فرایندهای ترجمه است؛ فرایندهایی که تحت تأثیر تعدیل‌ها و تنظیم‌هایی قرار می‌گیرند که از ایدئولوژی گفتمان مسلط در هر یک از دو کشور سرچشمه می‌گیرند. با تکیه بر مفهوم «بازچارچوب‌بندی روایی» (reframing) نزد بیکر، «مربع ایدئولوژیک» ون‌دایک و «هبیتوس» سیمئونی، به بررسی نمونه‌هایی برگرفته از محصولات رسانه‌ای و ترجمه‌های آن‌ها در چارچوب پویایی‌های فرانسوی–ایرانی پرداخته‌ایم. تحلیل‌های ما نشان می‌دهد که مترجمان گفتمان‌های سیاسی، با پیروی از مربع ایدئولوژیک ون‌دایک، می‌کوشند گفتمان سیاسی زبان مبدأ را با ارزش‌های سیاسی، دیپلماتیک، مذهبی و فرهنگی زبان مقصد همسو سازند.

بر این اساس نتیجه گرفتیم که ترجمهٔ گفتمان سیاسی مترجم را در موقعیتی حساس قرار می‌دهد؛ موقعیتی که در آن باید میان «بی‌طرفی» یا «تنظیم/تعدیل» در قبال دوگانهٔ «ما/آن‌ها» یکی را برگزیند، و اغلب نیز مسیر دوم پیش گرفته می‌شود. در نتیجه، ترجمه‌ها معمولاً جهت‌دار، جانبدارانه، دست‌کاری‌شده یا به تعبیر بیکر «بازچارچوب‌بندی‌شده» ارائه می‌شوند.

کلیدواژه‌ها

ترجمه

گفتمان سیاسی

ایدئولوژی

بازچارچوب‌بندی

تعدیل

عنوان مقاله English

Translation, Ideology, and Political Discourse: Stakes and Challenges of Discursive Mediation, The Case of French–Persian Translation

چکیده English

Political discourse is a space in which actors express their views and promote their interests, often at the expense of the Other. On the international stage, the shift from one language to another provides a fertile context for the emergence of discursive mechanisms through translation processes imbued with adjustments shaped by the ideologies of the dominant discourse in one country or the other. Drawing on Baker’s concept of narrative reframing, van Dijk’s ideological square, and Simeoni’s notion of habitus, this study examines examples taken from media productions and their translations within the framework of Franco-Iranian dynamics. Our analyses show that, in accordance with van Dijk’s ideological square, translators of political discourse seek to adapt the source-language political discourse to the political, diplomatic, religious, and cultural values of the target language. We therefore conclude that the translation of political discourse places the translator in a sensitive position, requiring a choice between neutrality and adjustment when dealing with the “us/them” dichotomy. In most cases, translators tend to opt for adjustment, producing translations that are oriented, biased, manipulated, or reframed, to use Baker’s terminology.

کلیدواژه‌ها English